Archives: November 2026

ကစၢ်ယွၤ လၢပအဲၣ်ဘၣ်အီၤ, ဒီးလုၢ်အီၣ်လုၢ်အီပှၤ

လၢတၢ်သးတမုာ်တလၤအပူၤန့ၣ် မဲ(န)ဒံၢ် (Mandy) ပာ်လီၤဝဲ အကွဲၤဒီနၢ်န့ၣ်လီၤ. အမိၢ် ကိးအီၤ, ဒီးဒုးသ့ၣ်ညါအီၤလၢ ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်, အပၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်လၢအတၢ်မၤကအိၣ်လၢၤဘၣ်အဃိ, ဟံၣ်ဃီ အတၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ကဘၣ်ပာ်ဂံၢ်ပာ်ဘါ ဝဲဒၣ် Mandy တဂၤဧိၤန့ၣ်လီၤ. မဲ(န)ဒံၢ် အသးကလၢၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ဝံတၢ်ယိးနးနးကျံၤကျံၤ လၢအကဘၣ်လုၢ်အီၣ်လုၢ်အီ အဟံၣ်ဖိဃီဖိအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲအိၣ်ဒီးတၢ်ဖံးတၢ်မၤ, လၢအဒိးန့ၢ်လါလဲ လၢခီၣ်မံးရှၢၣ် (Commission) န့ၣ်လီၤ. အဝဲပတံထီၣ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢအကဒိးန့ၢ် လါလဲအဂၢၢ်အကျၢၤဘၣ်ဆၣ်, တဒိးန့ၢ်ဝဲ တၢ်ဖံးတၢ်မၤ နီတခါဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

Mandy အုၣ်အသးလၢ “ယတၢ်လိၣ်တဖၣ်န့ၣ် ယဟ့ၣ်လီၤအးလီၤဆူ ကစၢ်ယွၤအစုပူၤဝံၤ, ယအိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤယဲဆူညါ, ဒ်ညီနုၢ်အသိးန့ၣ်လီၤ. ဖဲယဟံးန့ၢ်သကိး မုၢ်ထူၣ် တၢ်အီၣ် ဒီးယတံၤသကိးန့ၣ်ဒီး, ယတဆိကမိၣ်ယဲလၢ ယကဒိးန့ၢ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤအခွဲးယာ် လၢယဂီၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်လၢ ကစၢ်ယွၤ ကတဲာ်ကတီၤန့ၢ်ယၤအဃိ, ယဒိးန့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤ န့ၣ်လီၤ.”

တၢ်အစၢလၢ ပမုၢ်လၢ်ကွၢ်စိတ့ၢ်ဝဲန့ၣ်, ဒ် ကစၢ်ယွၤ ကတဲာ်ကတီၤန့ၢ်ဝဲလၢ Mandy…

လၢပတၢ်ဂ့ၢ်ကီတဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ကူၣ်သ့

ကီၢ်အဲကလံး ကဘီအသုးခိၣ်ဖးဒိၣ် Sir Cloudesley Shovel ဘၣ်ကဲခိၣ်ကဲနၢ်ဝဲဒၣ် သုးကဘီတကရူၢ်န့ၣ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲၣ်ဒီးတၢ်ဟးဂုာ်ဟးဂီၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်, ဖဲ ၁၇၀၇ နံၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢစိၤဆၢကတီၢ်ဖဲန့ၣ် ပှၤဒိးကဘီဖိတဖၣ် ထိၣ်ဒွးဝဲ ဟီၣ်ကွီၤထူၣ် (Longitude), အတၢ်လီၢ် တၢ်ကျဲတသ့တဘၣ်ဒံးဝဲဂ့ၤဂ့ၤအဃိ, တလီၢ်လီၢ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်တုၤဝဲဒၣ် တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲဖဲလဲၣ် န့ၣ် တသ့ၣ်ညါဝဲလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဃိ, တၢ်ဟးဂုာ်ဟးဂီၤ ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် ဟဲပိာ်ထွဲထီၣ်ဝဲလၢ တၢ်ဒုးကဘီအသုးခိၣ်ဖးဒိၣ် Shovel အသုးကဘီတကရူၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢ စ့းစလံၣ် (Scilly) အကီးတဖၣ် အခိၣ်အဃၢၤန့ၣ် သုးအကဘီ လွံၢ်ခိၣ် နုာ်လီၤတိၢ်ဘၣ်ဒီးပီၣ်လဲၣ်လာ် အလၢၢ်လ့တဖၣ်ဒီး, လီၤဘျၢဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤကဘီဖိ အဂၤအါန့ၢ် ၁၄၀၀, ဃုာ်ဒီး, သုးကဘီအသုးခိၣ်ဖးဒိၣ် Shovel အနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် သံဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်လူၤကွၢ်ဃု တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲ အကျိၤအကျဲ, အဂ့ၤအဘၣ်တဖၣ်န့ၣ် လိၣ်ဘၣ်သပှၢ်တၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်, John Harrison လၢအမ့ၢ်, ပှၤဘှီနၣ်ရံၣ်တဂၤ ကူၣ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ ပိးလီလၢ…

ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်အိၣ်မူလၢအဆီၣ်လီၤသး

ခီပနံၣ်လၢ ယနုၥ်လီၤမၤတၢ်သီသီန့ၣ် ရဲၣ်ကျဲၤဝဲ ကမျၢၢ်အတၢ်ထံၣ်မဲာ်ထံၣ်နါစံးကတိၤသကိးတၢ်တဘျီအမူးန့ၣ် ၦၤမၤသကိးတၢ်ဖိကိးဂၤဒဲး အိၣ်ဒီးမူဒါ, ဒ်ၦၤတူၢ်လိၥ်တၢ်ဖိတဖၣ်, ဒီးၦၤဆှၢထီၣ်ဆှၢလီၤတၢ်ဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ မ့ၢ်မူဖးဒိၣ်တခါ, ဒီးဖဲၦၤကိးဂၤဒဲး အတၢ်မၤအါအကတီၢ်, ၦၤသမှံၤတဂၤ မၤလီၤဂၢ်ဘၣ် တၢ်ဆၢထံလၢ လၢၢ်ဘ့ၣ်ဘၣ်တၢ်ဒါအဖီခိၣ်န့ၣ်ဒီး, ၦၤတပာ်သူၣ်ပာ်သးဝဲနီတဂၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢအသးန့ဆၢၣ်အပူၤန့ၣ် ခီပနံၣ်ခိၣ်နၢ်အကျါတဂၤ, တၢ်မၤလၢအမၤဝဲန့ၣ် ပၥ်တ့ၢ်ဝဲ, ဒီးဖီၣ်ထီၣ်နီၣ်တြူၢ်, ဒီးနုၥ်လီၤမၤစၢၤ တြူၢ်စီကွံာ် တၢ်ဆၢထံလၢအလီၤဂၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဒ်ၦၤရဲၣ်ကျဲၤတၢ်ခိၣ်နၢ် လၢအပၢဆှၢကွၢ်ထွဲ မူးဖးဒိၣ်တဂၤအသိး, အဝဲအိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤလၢ ကမၢဝဲၦၤတဂၤဂၤ ကမၤကဆှီတၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ၦၤတနီၤကထံၣ်ဝဲဒၣ် ဒ်တၢ်မၤလၢအပတီၢ်ဖုၣ်တမံၤန့ၣ် အဝဲဃုထၢမၤဝဲအဃိ, ယယူးယီၣ်ပၥ်ကဲအီၤဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဆီၣ်လီၤသးအဂ့ၢ်ယိယိဖိ, ဒ်သိးပကအိၣ်မူပာ်ဖျါထီၣ်အီၤနီၢ်နီၢ်အဂီၢ်န့ၣ် ဖံလံးပံၤ ၂:၃-၄ ပၥ်ဖျါထီၣ်ဝဲ "လၢတၢ်အ့ၣ်လိၥ်ဆိးက့, ဒီးတၢ်ဟူထီသါလီၤကလီကလီန့ၣ်, မၤတၢ်နီတမံၤတဂ့ၤ...., မ်ၦၤပၥ်ၦၤဂၤဂ့ၤန့ၢ်အကစၢ်ဒၣ်ဝဲတက့ၢ်. သုတကွၢ်တဂၤလၢ အတၢ်ဒၣ်ဝဲ, တဂၤလၢအတၢ်ဒၣ်ဝဲတဂ့ၤ" န့ၣ်လီၤ.

တၢ်စံးဆၢမၤဆၢ တၢ်လၢအလိၣ်ဝဲတမံၤအဂီၢ်န့ၣ် ယတၢ်မၤအကစၢ် တကွၢ်ဝဲဒၣ် အလီၢ်အလၤဘၣ်. တၢ်ဆီၣ်လီၤသးနီၢ်နီၢ်စံးတၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်ဟံးဃာ်ပၢၤဃာ် ပသူးသ့ၣ် ကံၢ်စီအက့ၢ်ဂီၤ, (မ့) ပလီၢ်ပလၤန့ၣ်ဘၣ်.…

သူၣ်လီၤဘျၢလီၤတၢ် လၢၦၤဂၤအဂီၢ်

ဖဲအသးအနံၣ်အလါ အိၣ်ဝဲဒၣ် ၁၀၁ နံၣ်န့ၣ် ယူၤကၠံနံယၢၤ ဒီးစၢၣ် (Eugenia Dodson) သံဝဲဒၣ်, ဒီးပိၥ်မုၣ်သးၦၢ်တဂၤအံၤ ကဲဒိၣ်ဝဲထဲလဲၣ်န့ၣ် ၦၤတသ့ၣ်ညါ နီတဂၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲအိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤဝဲယိယိဖိ, ဒီးတမၤလၢၥ်ကျိၣ်စ့အဒိၣ်အအါဘၣ်. လုၢ်အီၣ်အသးသမူ ဒ်ၦၤမၤဃံမၤလၤ ၦၤအမဲၥ်သၣ်, ဒီးအဝၤလၢအလဲၤပူၤကွံၥ်ဟီၣ်ခိၣ်ဆိန့ၢ်အီၤ အနံၣ်ယဲၢ်ဆံတဂၤ, ပၥ်လီၤတ့ၢ်ဝဲကျိၣ်စ့ပာ်ဖှိၣ်တဖၣ်န့ၣ် သူၣ်လီၤဘျၢလီၤဝဲဂ့ၤဂ့ၤဘၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, Dodson ပၥ်လီၤတ့ၢ်ဝဲ ဒီလၣ် ၃၅.၆ ကကွဲၢ်ဆူ တၢ်ဃိထံဃုသ့ၣ်ညါ ခဲစၢၣ် (Cancer), ဒီးဆံၣ်ဆၢသွံၣ်ဆၢ (Diabetes) တၢ်ဆါတဖၣ် အဝဲၤလီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆါခံမံၤလိၥ်န့ၣ် မၤအၢမၤနးတ့ၢ်ဝဲ အဟံၣ်ဖိဃီဖိတဖၣ်အဃိ, အဝဲအဲၣ်ဒိး မၤစၢၤၦၤဂုၤပှၤဂၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ကကဟုကယၥ် ခါဆူညါစၢၤသွဲၣ်သီတဖၣ် လၢတမ့ၢ်ကထံၣ်ဘၣ်ဝဲနီတဘျီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, Dodson စူးကါတ့ၢ်ဝဲဒၣ် အစုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတဖၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဖံးတၢ်မၤ အပှၤခၢၣ်စးတဂၤ ပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ, "ဒ်သိးကမၤဂ့ၤတၢ်လၢၦၤကညီတဖၣ်အဂီၢ်, အဝဲပၥ်လီၤအသးကျၢၤမူဆှူန့ၣ်လီၤ. အဝဲမ့ၢ်ၦၤလၢအသူၣ်ဂ့ၤသးဝါတဂၤ" န့ၣ်လီၤ.

လံၥ်တၢ်ကတိၤဒိ ပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ ပမ့ၢ်အဲၣ်ဒိးမၤ တၢ်မၤလၢအကဲဘျုးကဲဖှိၣ်, ဒီးပမ့ၢ်အဲၣ်ဒိး တၢ်အိၣ်မူအဂ့ၤအဝါနီၢ်နီၢ်န့ၣ် ပတဆိကမိၣ်ဒၣ်တၢ်…

ဟ့ၣ်ကၣ်တၢ်ဒုၣ်ဒွၣ်အလီၢ်န့ၣ် ဟ့ၣ်တၢ်သးကညီၤ

ဖဲ ဒဲ(န) န့း(စ) (Denis) သူၣ်ထီၣ် တၢ်ဆၢကိၢ်လိၢ် အခီပနံၣ် (Company) လၢတၢ်ဃံးတၢ်စ့ၤအလီၢ်အကျဲ, ဒီးၦၤဘျၢလီၤကျိၣ်စ့လၢ အခီပနံၣ်တဂၤ သံကွၢ်အီၤလၢ ၦၤမၢတၢ်ဖိတဖၣ် ဟးထီၣ်လၢတၢ်ဖံးတၢ်မၤန့ၣ် အမျးကယၤအိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲလဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်ဒီး, Denis စံးဆၢဝဲဒၣ်လၢ "တအိၣ်နီတဂၤ" ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ၦၤလၢအသံကွၢ်အီၤတဂၤ ကမၢကမၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, အၦၤတၢ်မၢဖိဟးထီၣ်ဆံးဝဲစှၤဝဲန့ၣ် ပၥ်ဖျါထီၣ် တၢ်မၤလီၢ်လၢ Denis ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်သူၣ်ကညီၤသးကညီၤအလီၢ်အကျဲ, အဂ့ၢ်ဒ်အံၤ, အဝဲသ့ၣ်ညါ ၦၤမၤတၢ်ဖိကိးဂၤဒဲးအမံၤ, ကိးမုၢ်နံၤဒဲးန့ၣ် တူၢ်လိၥ်မုာ်ဝဲကိးဂၤဒဲး, ဒီးဒ်သိးအပှၤမၤတၢ်ဖိတဖၣ် ကသ့ၣ်ညါဝဲလၢ အတၢ်မၤကစၢ်သ့ၣ်ညါအဝဲသ့ၣ်, ဒီးပာ်လုၢ်ပာ်ပှ့ၤအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်, မၤလီၤတံၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. အတၢ်မၤလီၢ်န့ၣ် ဒုးကဲထီၣ်တၢ်လီၢ်လၢ "ၦၤကိးဂၤဒဲးန့ၣ် ဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါနီၣ်, ပၥ်လုၢ်ပာ်ပှ့ၤအဝဲသ့ၣ်, ဒီးဖံးမၤဘၣ်တၢ်ဘံၣ်ဘံၣ်ဘၢဘၢ" န့ၣ်လီၤ.

Denis ဟ့ၣ်လီၤအသး, ဒီးဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်အဲၣ်တၢ်သးကညီၤ အလီၢ်အကျဲန့ၣ် ဒ်သိးလိၥ်သးဒီးတၢ်အိၣ်ဃူအိၣ်ဖိး, ဒ်ပှၤတၢ်မၢဖိ စီၤပ့းတရူး သဆၣ်ထီၣ် ၦၤစူၢ်နၥ်ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးတဖၣ် ကအိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤလၢဟံၣ်လၢဃီ, လၢတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အပူၤ, ဒီးလၢၦၤတဝၢအဂီၢ်, ကွဲးပာ်ဖျါဝဲအသိး "မ်ပှၤခဲလၢၥ်ကဲထီၣ်…